Công Ty Luật Quốc Tế Phước & Cộng Sự

Chọn Ngôn Ngữ:
+84 (28) 3744 9977
Phuoc & Partners Attorneys At Law

Án lệ mới ở Mỹ và ngành công nghiệp xuất bản ở Việt Nam

Bài viết của Luật sư Trần Thanh Tùng – Luật sư thành viên và được đăng trên Thời báo Kinh tế Sài Gòn ngày 5/12/2013.

***

Tòa Án Tối Cao Mỹ vừa ban hành phán quyết làm thay đổi đáng kể ngành công nghiệp xuất bản liên quan đến việc phân phối sách tại Mỹ và có thể ảnh hưởng sâu rộng đến thị trường phân phối sách thế giới, nhất là trong thời đại thông tin hiện nay.

Vụ kiện độc đáo ở trời Tây

Phán quyết xuất phát từ vụ kiện giữa Kirtsaeng vs. John Wiley and Sons, theo đó một nhà  xuất bản tại Mỹ  nộp đơn khởi kiện một sinh viên người Thái vì đã nhờ bạn bè và gia đình tại Thái Lan mua sách chuyên ngành bằng tiếng Anh từ một công ty con của nhà xuất bản này tại Thái Lan rồi bán lại trên ebay cho các sinh viên học ở Mỹ. Dĩ nhiên là giá bán sách tại Thái Lan rẻ hơn rất nhiều giá bán tại Mỹ. Lợi nhuận từ việc bán sách lên đến hàng trăm nghìn đô la Mỹ và không khó hiểu khi nhà xuất bản Mỹ quyết ăn thua trong vụ kiện này.

Sau nhiều tháng xét xử và trải qua nhiều cấp tòa án, đầu năm 2013, Tòa Án Tối Cao Mỹ đã tuyên anh sinh viên thắng kiện và thừa nhận anh sinh viên có quyền mua sách tại Thái Lan và bán tại Mỹ mà không vi phạm bản quyền của nhà xuất bản tại Mỹ. Nói rộng ra, từ nay các ấn phẩm sản xuất và lưu hành hợp pháp tại nước ngoài sẽ được phép nhập khẩu vào Mỹ để bán một cách hợp pháp. Với tư cách là cơ quan tư pháp cao nhất của Mỹ, bản án này sẽ thành tiền lệ và việc “bật đèn xanh” của tòa án Mỹ đối với việc nhập khẩu song song các sản phẩm được bảo hộ quyền tác giả đã và đang ảnh hưởng đáng kể đến ngành công nghiệp xuất bản của Mỹ, nhất là trong thời đại thông tin, khi mà việc mua sách online chỉ cần thực hiện qua một cái nhấp chuột.

Học thuyết hết quyền tác giả

Vấn đề nhập khẩu song song các sản phẩm được bảo hộ quyền tác giả có nguồn gốc từ học thuyết hết quyền tác giả (“exhaustion doctrine” hoặc “first-sale doctrine”) trong hệ thống thông luật Mỹ. Học thuyết này có thể được giải thích ngắn gọn là chủ sở hữu quyền tác giả sẽ hết quyền khi tác phẩm của họ được bán ra thị trường, vì chủ sở hữu đã được hưởng lợi ích thương mại từ việc bán các tác phẩm đó. Đơn giản hơn, nếu một người đã mua hợp pháp sách trên thị trường, chủ sở hữu quyền tác giả không còn kiểm soát được việc bán lại, tặng cho hoặc định đoạt cuốn sách này của người mua. Dĩ nhiên, người mua sách chỉ có quyền định đoạt đối với cuốn sách đã mua, chứ không có quyền tác giả hoặc chuyển giao quyền tác giả của cuốn sách này.

Hơn nữa, phán quyết của Tòa Án Tối Cao Liên Bang Mỹ đã mở rộng hơn học thuyết hết quyền đồng thời nâng lên và củng cố thuyết hết quyền quốc tế. Học thuyết này được giải thích ngắn gọn là các ấn phẩm được sản xuất và lưu hành hợp pháp trên thị trường nước ngoài được phép nhập khẩu vào thị trường Mỹ để bán lại hoặc định đoạt dưới các hình thức khác nhau mà không cần phải xin phép tác giả/chủ sở hữu quyền tác giả (cụ thể là các nhà xuất bản).

Trong khi đó vấn đề này, Luật Sở hữu trí tuệ (SHTT) Việt Nam yêu cầu các tổ chức, cá nhân khi khai thác các quyền tài sản (trong đó có quyền phân phối, nhập khẩu bản gốc hoặc bản sao tác phẩm) phải xin phép và trả tiền nhuận bút, thù lao, các quyền lợi vật chất khác cho tác giả. Và việc “xuất khẩu, nhập khẩu, phân phối bản sao tác phẩm mà không được phép của chủ sở hữu quyền tác giả” bị xem là hành vi xâm phạm quyền tác giả (theo Khoản 16 Điều 28 Luật SHTT).

Khi xem xét các văn bản hướng dẫn thi hành Luật SHTT, có quy định giới hạn chỉ được nhập khẩu một bản sao tác phẩm của người khác để sử dụng riêng thì không phải xin phép, không phải trả tiền nhuận bút, thù lao. Như vậy, dường như quy định này đã không cho phép việc nhập khẩu bản sao tác phẩm phục vụ cho mục đích thương mại.

Tác động của phán quyết này đến thị trường phân phối sách

Sau án lệ nêu trên, có thể thấy không chỉ riêng ở Mỹ, mà ở bất kỳ quốc gia nào khi các nhà làm luật ủng hộ thuyết hết quyền quốc tế, ngành xuất bản nào cũng gặp thử thách với thị trường các tác phẩm được nhập khẩu song song. Họ buộc phải tìm ra con đường cho các sản phẩm của mình ngay tại “sân nhà”.

Con đường đầu tiên đang được các hiệp hội, doanh nghiệp xuất bản bắt tay vào làm ngay sau khi phán quyết của Tòa Tối Cao Mỹ ban hành, đó chính là thuyết phục các nhà làm luật ở Mỹ ban hành một quy định thành văn chính thống khẳng định quan điểm Luật Bản Quyền Mỹ ủng hộ học thuyết hết quyền quốc gia, có thể thấy quyết định này làm “nhức đầu” các nhà xuất bản tại Mỹ, nhưng tạo ra cơ hội cho các nhà bán lẻ sách ở Mỹ kiếm lời từ việc chênh lệch giá giữa các thị trường mà không phải bỏ ra nhiều công sức đầu tư, in ấn, mua bản quyền … ngoài việc bỏ vốn mua tác phẩm ở thị trường nước ngoài có giá rẻ hơn và chi phí vận chuyển đến Mỹ.

Đáng lưu ý hơn, nếu các tác phẩm được mã hóa thành dữ liệu điện tử và bán trực tuyến, chi phí vận chuyển sẽ bằng không, lúc đó lợi nhuận của người bán sẽ còn cao hơn.

Mặt khác, phạm vi tác động của quyết định này không chỉ ảnh hưởng riêng đối với mặt hàng sách mà còn đối với các tác phẩm âm nhạc, nhiếp ảnh, kiến trúc… Vì vậy, không phải riêng các nhà xuất bản, đối với nhiều chủ sở hữu quyền tác giả khác đây là một trong những án lệ ảnh hưởng đến thị trường tiêu thụ các sản phẩm được quyền tác giả bảo hộ của họ.

Nếu các cá nhân, doanh nghiệp thực sự nhanh nhạy với những quy định của pháp luật tại các thị trường quốc tế như Mỹ, các học thuyết hay quy định không còn là những câu chữ trên giấy tờ nữa, nó đem lại cơ hội thật sự để tìm kiếm lợi nhuận từ thị trường này.

Chọn lựa nào cho Việt Nam?

Như đã đề cập trên, các quy định hiện hành của pháp luật Việt Nam vẫn chưa thực sự ủng hộ thuyết hết quyền quốc tế. Điều này có thể lý giải bằng nhiều cách khác nhau, có thể là ở góc độ lý luận, những quy định này vẫn chưa gây ra trở ngại nào trong việc bảo hộ quyền tác giả cũng như bảo vệ lợi ích của người tiêu dùng. Xét về khía cạnh thực tiễn, thứ nhất, giá sản phẩm bảo hộ quyền tác giả ở Việt Nam thường không cao hơn các sản phẩm được đem ra thị trường nước ngoài để quảng bá. Mặt khác, tình trạng vi phạm quyền tác giả (sử dụng các bản in không hợp pháp) vẫn còn xảy ra khá phổ biến trong nhiều lĩnh vực khác nhau.

Vì vậy, việc nhập khẩu tác phẩm hoặc bản sao tác phẩm để tiếp cận với những sản phẩm giá rẻ hơn trên thị trường có lẽ chưa phổ biến tại thị trường Việt Nam. Tuy nhiên, đến một thời điểm nhất định, khi ý thức về việc bảo hộ quyền tác giả được tôn trọng, giá sản phẩm bảo hộ quyền tác giả tại Việt Nam cao hơn các thị trường khác, việc nhập khẩu song song trở lại thị trường Việt Nam để phân phối với giá rẻ hơn là điều có thể xảy ra. Đó sẽ là thời điểm các nhà làm luật cần cân nhắc giữa lợi ích công cộng và lợi ích độc quyền của các chủ sở hữu quyền tác giả để chọn cho pháp luật quốc gia mình một con đường. Và đây là điều mà các nhà làm luật cần dự liệu trước khi ban hành các quy định pháp luật điều chỉnh vấn đề bảo hộ quyền tác giả.

Xem Chi Tiết