Công Ty Luật Quốc Tế Phước & Cộng Sự

Chọn Ngôn Ngữ:
+84 (28) 3744 9977
Phuoc & Partners Attorneys At Law

Trách nhiệm hình sự của pháp nhân: sao lại chối bỏ?

Bài viết có tiêu đề: “Trách nhiệm hình sự của pháp nhân: sao lại chối bỏ?” của Luật sư Lê Quang Vy được đăng trên trang Thời báo kinh tế Sài Gòn ngày 4/5/2015.

***

(TBKTSG) – Luật hình sự cổ điển hay hiện đại đều đòi hỏi yếu tố tinh thần (ý chí phạm pháp hay lỗi hình sự) là yếu tố cấu thành tội phạm hình sự bắt buộc. Như vậy trách nhiệm của một cá nhân khi vi phạm luật hình sự chỉ được xem xét khi người đó có đủ ý chí và ý thức.

Nguyên tắc này dẫn đến cách hiểu phổ biến là chỉ có những con người cụ thể bằng xương bằng thịt có ý thức, có ý chí mới là chủ thể chịu trách nhiệm hình sự. Tuy nhiên, vấn đề chủ thể chịu trách nhiệm hình sự không chỉ đơn giản như vậy bởi trong đời sống xã hội, pháp nhân được luật pháp công nhận cũng là một thành viên tích cực và đông đảo bên cạnh những cá nhân.

Pháp nhân tuy không phải là một con người cụ thể song đời sống pháp lý của nó cũng như một con người vì cũng có sinh, có tử, có tài sản, có nghĩa vụ, có quyền lợi và cũng có những hành xử có thể gây thiệt hại cho các lợi ích được luật hình sự bảo vệ.

Vì vậy, chế định trách nhiệm hình sự của pháp nhân đã trở thành đề tài tranh luận khá sôi nổi trong nghiên cứu cũng như trong hoạt động lập pháp của nhiều quốc gia trên thế giới trong nhiều thập kỷ qua.

Pháp nhân có ý chí riêng và có lỗi hình sự không?

Trong thế giới ngày nay, các pháp nhân đóng một vai trò quan trọng trong việc xây dựng và phát triển đời sống xã hội. Điều 84 Bộ luật Dân sự 2005 (BLDS) quy định pháp nhân là một tổ chức được thành lập hợp pháp; có cơ cấu tổ chức chặt chẽ; có tài sản độc lập với cá nhân và tự chịu trách nhiệm bằng tài sản đó; pháp nhân tham gia các quan hệ pháp luật một cách độc lập.

Thực vậy, pháp nhân cũng có một đời sống pháp lý như một cá nhân, chỉ khác nhau về mặt sinh học mà thôi. Trên phương diện pháp lý không thể xem tài sản, quyền lợi, nghĩa vụ và ý chí của pháp nhân chỉ là sự đóng góp tài sản, quyền lợi hay ý chí của các cá nhân. Bởi trong thực tế mâu thuẫn quyền lợi hay ý chí của pháp nhân và cá nhân cũng là một trong những vấn đề quan trọng được pháp luật điều chỉnh. Do vậy pháp nhân cũng có một ý chí riêng. Ý chí đó thường là của hội đồng quản trị (công ty cổ phần) hay hội đồng thành viên (công ty TNHH) và nó chỉ huy các hoạt động của pháp nhân. Vấn đề trách nhiệm dân sự của pháp nhân đã được luật pháp quy định từ lâu, trong khi trách nhiệm hình sự của pháp nhân lại đang bỏ ngỏ là một điều không hợp lý và cần xem lại.

Một điều không thể phủ nhận là đã, đang và sẽ có không ít những pháp nhân gây hậu quả lớn cho xã hội đến mức phải xử lý hình sự như làm ô nhiễm môi trường, làm rò rỉ phóng xạ, xả lũ thủy điện gây lụt lội hoặc gian lận trong quan hệ tín dụng, trục lợi trên chứng khoán, lừa gạt, cạnh tranh bất chính…

Điều 618 BLDS quy định “Pháp nhân phải bồi thường thiệt hại do người của mình gây ra trong khi thực hiện nhiệm vụ được pháp nhân giao…”. Trách nhiệm dân sự luôn được đặt trên nền tảng khái niệm lỗi, do vậy nếu pháp nhân phạm lỗi dân sự thì cũng có thể phạm lỗi hình sự. Một điều không thể phủ nhận là đã, đang và sẽ có không ít những pháp nhân gây hậu quả lớn cho xã hội đến mức phải xử lý hình sự như làm ô nhiễm môi trường, làm rò rỉ phóng xạ, xả lũ thủy điện gây lụt lội hoặc gian lận trong quan hệ tín dụng, trục lợi trên chứng khoán, lừa gạt, cạnh tranh bất chính… Đặc biệt với sự phát triển kinh tế và công nghệ điện tử tiên tiến hiện nay, các pháp nhân càng dễ bị cám dỗ và có nhiều cơ hội và phương tiện để phạm pháp. Vậy thiết nghĩ hình luật cần phải có những biện pháp chế tài thích nghi nhằm răn đe, ngăn chặn các hành vi phạm tội hình sự của các chủ thể là pháp nhân là điều xác đáng. Tất nhiên muốn khởi tố pháp nhân, trước hết phải chứng minh lỗi của chính pháp nhân và lỗi này phát sinh từ ý chí của pháp nhân.

Trừng phạt pháp nhân có trái nguyên tắc cá nhân tính hình phạt?

Chúng ta biết rằng trách nhiệm hình sự là trách nhiệm nặng nề nhất vì nó có thể tước đoạt quyền tự do hay mạng sống của một con người. Do vậy, một khi luật pháp trừng phạt cá nhân (giám đốc hay người điều hành pháp nhân) mà không trừng phạt pháp nhân sẽ là một điều bất công. Bởi suy cho cùng giám đốc hay người điều hành pháp nhân cũng chỉ là cá nhân thi hành nghị quyết (ý chí) của pháp nhân chứ họ không tự ý hành động. Nếu cho rằng trừng phạt pháp nhân là trừng phạt các thành viên trong pháp nhân mặc dù có thể chỉ một vài cá nhân trong pháp nhân ấy phạm lỗi hình sự thì điều này trái với nguyên tắc cá nhân tính hình phạt (người nào làm người đó chịu).

Tuy nhiên, cần phân biệt trách nhiệm trong tập thể khác hẳn với trách nhiệm vì tập thể. Luật cổ và trung đại của nhiều nước quy định cả tập thể đều bị trách nhiệm khi một cá nhân phạm tội. Điều này được quy định rất rõ trong luật hình, đặc biệt là đối với các tội danh phản nghịch. Cổ luật Việt Nam cũng không ngoại lệ, điều 411 Quốc triều hình luật quy định khi có kẻ làm loạn chống lại vua, không những thủ phạm và các tòng phạm mà tất cả những người thân biết sự mưu phản đều bị xử chém. Đây là hình thức trách nhiệm tập thể thời cổ luật, trái với nguyên tắc cá nhân tính hình phạt trong khoa học pháp luật hình sự ngày nay.

Do vậy, đối với pháp nhân cần phải hiểu trách nhiệm của các thành viên là trách nhiệm trong pháp nhân, khi pháp nhân bị trừng phạt thì hậu quả là các thành viên trong pháp nhân chỉ bị ảnh hưởng một cách gián tiếp mà thôi. Và vì pháp nhân có tài sản riêng, có quyền lợi riêng nên chỉ một mình pháp nhân phải chịu trách nhiệm hình sự trên khối tài sản này. Ngày nay, hình luật của nhiều quốc gia tiến bộ đã đi một bước xa hơn, họ tiến tới quan niệm không cần xét đến yếu tố lỗi, nghĩa là bỏ yếu tố tinh thần, mà vẫn có thể chế tài những hành vi phạm pháp của pháp nhân bởi sự thi hành các biện pháp an ninh. Điển hình là tại Anh mặc dù rất chú trọng đến yếu tố tinh thần của tội phạm song hình luật của Anh từ lâu đã thừa nhận trách nhiệm hình sự của pháp nhân. Luật Anh quy định trách nhiệm khắt khe (Strict liability), theo đó các hành vi xâm phạm đến quyền lợi hay trật tự công liên quan đến môi trường, phỉ báng tòa án, an toàn giao thông… đều được xử lý nghiêm ngặt. Trách nhiệm khắt khe chỉ yêu cầu công tố chứng minh hành vi mà không cần chứng minh yếu tố lỗi. Có lẽ vì pháp luật Anh có tính cách rất thực tế, thích cụ thể hơn là trừu tượng.

Có quan điểm cho rằng hình phạt là nhằm mục đích cải hóa phạm nhân nên pháp nhân không phải là con người tự nhiên thì làm sao biết “cải tà quy chính”. Vì thế mục đích của hình phạt sẽ không đạt được nếu áp dụng cho pháp nhân. Quan điểm này không hoàn toàn đúng, bởi thực ra luật pháp vẫn có thể áp dụng hình phạt cho những pháp nhân dưới nhiều hình thức, trong đó đặc biệt là hình phạt tiền, tước giấy phép… “Có tiền án” chắc chắn sẽ là một sự tổn hại về tài sản, danh dự, uy tín của pháp nhân khiến cho pháp nhân phải tôn trọng pháp luật và các lợi ích của xã hội hơn. Như vậy, tác dụng cảnh báo, răn đe, cải tạo và giáo dục của hình phạt đối với pháp nhân vẫn được đảm bảo.

Trước thực trạng ngày càng nhiều pháp nhân có hoạt động phạm pháp trong thời gian qua, nếu luật pháp không trừng phạt chính pháp nhân thì hóa ra sẽ không có chủ thể chịu trách nhiệm khi pháp nhân hoạt động phạm pháp. Đó sẽ là một lỗ hổng lớn trong hệ thống luật pháp và là sự thất bại trong mục đích bảo vệ các giá trị hay trật tự quan trọng trong xã hội. Hơn nữa, nếu chỉ tìm cách trừng trị giám đốc hay người điều hành trong khi những người này có thể vô tư lự, không có tài sản, trong khi chính pháp nhân phạm tội lại có đủ khả năng tài chính để nộp ngân hình thì được vô can đứng ngoài? Mục đích của luật hình sự là phòng ngừa, răn đe và trừng trị các hành vi nguy hiểm cho xã hội do các đối tượng có năng lực hành vi gây ra, pháp nhân là một chủ thể pháp luật (legal person) có đầy đủ năng lực hành vi vậy tại sao trách nhiệm hình sự của pháp nhân lại bị luật pháp chối bỏ?